Hiện tượng "Thiên nga đen" và một thế giới đầy bất định

Trong hai cuốn sách Điên vì tình cờ và Thiên nga đen, giáo sư Nassim Taleb, chuyên gia hàng đầu về chống khủng hoảng kinh tế hiện nay, đã khám phá về sự hiểu lầm thường có của con người về những chuyện xảy ra thường ngày và những hiểm họa. Trọng tâm của lý thuyết “thiên nga đen” của ông là tai họa tưởng chừng không thể, lại xảy ra. Theo ông, có hai loại kinh doanh: loại kinh doanh ít rủi ro, nghĩa là bất luận thế nào, doanh nghiệp hay lợi tức của họ không thể sụp đổ trong nháy mắt, đó là kinh doanh “thiên nga trắng” - bình thường hay thông thường.

Ví dụ: Bạn là một bác sĩ, dù thế nào thu nhập của bạn sẽ không trở về điểm 0 hay âm. Và loại kinh doanh “thiên nga đen” là kinh doanh đầy rủi ro nhưng lợi nhuận rất cao. Ví dụ: Kinh doanh trên thị trường chứng khoán. Đổi lại, bạn có thể mất tất cả trong một phiên giao dịch.

“Thiên nga đen” là một hiện tượng kỳ vọng. Ví dụ: Một con gà được nuôi 90 ngày. Ngày nào nó cũng cho người nuôi một cảm giác là đang hành động để sinh lợi. Đến ngày thứ 91 dịch gia cầm xuất hiện. Đó là hiểm họa: Dịch gia cầm đã làm tiêu tán kỳ vọng về con gà. Cho nên Nassim Taleb gọi khủng hoảng hiện nay là “thiên nga xám”. Ông cho rằng các ngân hàng trên toàn thế giới đang ngồi trên những quả bom nổ chậm.

---

Nassim Taleb, tác giả cuốn sách, là một chuyên gia hàng đầu về chống khủng hoảng kinh tế hiện nay. Theo ông, “thiên nga đen” là một biến cố tưởng chừng như không thể xảy ra với ba đặc điểm chính: không thể dự đoán, có tác động nặng nề và sau khi nó xảy ra, người ta dựng lên một lời giải thích để khiến nó ít ngẫu nhiên hơn, dễ dự đoán hơn so với bản chất thật của nó. Thành công bất ngờ của Google có thể xem là một “thiên nga đen”; sự kiện 11 tháng 9 cũng vậy. Với Nassim Nicholas Taleb, “thiên nga đen” ẩn chứa hầu như mọi điều về thế giới này, từ sự trỗi dậy của tôn giáo đến những biến cố trong cuộc sống của chúng ta.

Đây là cuốn sách viết về tình trạng bất định, theo quan điểm của tác giả, sự kiện hiếm hoi cũng được xem là bất định. Chúng ta không biết nhưng lại hành động như thể mình có khả năng dự đoán được tất cả mọi điều. Hãy nghĩ tới vụ tấn công khủng bố ngày 11 tháng 9 năm 2001: rủi ro ấy đã không xảy ra nếu có thể được nhận thức một cách hợp lý vào ngày 10 tháng 9. Hay đợt sóng thần xảy ra hồi tháng 12 năm 2004 ở Thái Bình Dương. Nếu người ta dự đoán được nó thì hậu quả đã không nghiêm trọng đến thế, bởi dân cư hẳn đã được sơ tán khỏi khu vực chịu ảnh hưởng và một hệ thống cảnh báo sớm hẳn đã được lắp đặt. Thế nên, những gì được biết không thực sự gây tổn hại cho bạn.

Vì sao chúng ta không nhận thấy những hiện tượng “thiên nga đen” mãi đến sau khi chúng xảy ra? Theo Taleb, một phần vì con người chúng ta tự trói buộc mình vào những chi tiết trong khi lẽ ra nên tập trung vào cái tổng quát. Chúng ta chỉ chăm chăm nhìn vào những gì đã biết trong khi hết lần này đến lần khác bỏ qua những thứ mình chưa biết. Do đó, chúng ta không thể đánh giá được các cơ hội, không thể kháng lại xu hướng đơn giản hóa, và không đủ phóng khoáng để tưởng thưởng cho những ai có thể hình dung được “những cái không thể”.

Tuy nhiên, mức độ nghiệm trọng/bất ngờ của các hiện tượng thiên nga đen phụ thuộc vào người quan sát. Tác giả lấy ví dụ về con gà tây được cho ăn mỗi ngày. Mỗi ngày được cho ăn sẽ giúp con gà tin rằng quy luật của cuộc đời nó là được cho ăn mỗi ngày, nhưng rồi vào một ngày “đẹp trời”, có một điều bất ngờ xảy đến với nó. Trong trường hợp này, thiên nga đen là một hiện tượng bất ngờ đối với con gà tây nhưng lại chẳng có gì bất ngờ đối với người mổ thịt. Do đó, ý tưởng chính trong cuốn sách này không phải nỗ lực dự đoán các thiên nga đen, mà là tìm cách xác định những vùng rủi ro để biến các thiên nga đen thành thiên nga trắng.

Kể từ khi xuất bản năm 2007, cuốn sách đã nhận được có rất nhiều ý kiến khen chê, nhưng quan điểm của tác giả đã được chính thời gian kiểm chứng. Đợt suy thoái kinh tế toàn cầu vừa qua, hay trận động đất xảy ra ở Haiti, Chile cũng như nhiều biến cố quan trọng khác là những ví dụ hoàn hảo minh họa cho lý thuyết thiên nga đen. Đến nay, cuốn Thiên Nga Đen đã bán được gần 1,5 triệu bản, được dịch ra 27 thứ tiếng và được The Times bình chọn là một trong 12 cuốn sách có ảnh hưởng nhất trong 60 năm qua.

Tinh tế, bao quát và đầy kinh ngạc, Thiên Nga Đen sẽ thay đổi cách nhìn của bạn về thế giới. Taleb thực sự là tác giả của thể loại sách khai trí với những câu chuyện dí dỏm, ngông cuồng và khác thường. Ông là người có kiến thức uyên thâm trong nhiều lĩnh vực, từ khoa học nhận thức, kinh doanh cho đến lý thuyết xác suất. Thiên Nga Đen là cuốn sách mang tính bước ngoặt – bản thân nó chính là một “thiên nga đen”.

Năm 2010, Thiên nga đen đã xuất bản bản tiếng Việt tại Việt Nam. (Giá bán: 98.000đ)